Zmiany terytorialne Świętochłowic. Tak zmieniał się przez lata obszar naszego miasta

Fot. ścieżka dydaktyczna, wokół "Dwóch Wież" w Świętochłowicach/Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu.
Stare świętochłowice

Na mapie Polski Świętochłowice stanowią zwykle mały punkt, a i nazwa jest często skracana. Ot, niewielka mieścina, jak jedna z wielu. Jednak dla mieszkających tu są powodem dumy, wszak tak działa lokalny patriotyzm. O tym, jak zmieniał się przez lata obszar naszego miasta, opowiada Marian Piegza.

Świętochłowice przez lata zmieniały swój wygląd, ale też obszar. Inny był on przed sześćdziesięciu laty, inny przed dwustu. Zawsze jednak gmina znajdowała się w tym samym miejscu. Przypomnijmy, że obszar obecnych Świętochłowic rozciąga się między 18o53’ a 18o56’15’’ długości wschodniej i między 50o16’15’’ a 50o19’33’’ szerokości północnej, zaś wysokość n.p.m. to 249 – 314 metrów. Rozciągłość miasta w kierunku południkowym wynosi około 6 km, a w kierunku równoleżnikowym około 3,7 km.

Z pewnością w wiekach średnich, gdy Świętochłowice przechodziły z rąk do rąk w ramach sprzedaży – ich teren ulegał zmianie. Na pewno zwiększały lub zmniejszały swój obszar również „ogniem i mieczem” swych właścicieli. Z oficjalnych danych wiemy, że w czasach późniejszych Józef Poremski rozparcelował częściowo Świętochłowice i w ten sposób powstała kolonia Charlottenhof, czyli Szarlociniec, a w roku 1842 wydzielono kolonię Pniaki (Pnioki) jako samodzielną gminę.

Teren dawnych Świętochłowic był znacznie rozleglejszy od współczesnego obszaru i sięgał od bytomskiego Czarnego Lasu po Las Kochłowicki (okolice Góry Hugona) oraz po Górne Łagiewniki. Granice Świętochłowic w ciągu stuleci ulegały stosunkowo częstym zmianom. Np. należący do Świętochłowic Czarny Las w 1254 roku książę Władysław Opolski przekazał Bytomiowi. Natomiast w roku 1532 Małe Świętochłowice, czyli najstarsza i tzw. macierzysta część wsi, dostały się w obręb Łagiewnik.

Uchwałą Wydziału Powiatowego w Bytomiu z 9 listopada 1880 roku utworzono z kilku osad nową gminę Hajduki Nowe, co zatwierdził dekret cesarza Wilhelma I z 18 sierpnia 1882 roku, a urzędowa nazwa nowej jednostki została określona jako Neu-Heiduk. Teren ten w 1934 roku wraz z innymi osadami został przyłączony do Królewskiej Huty. Następnie odłączono obszary na południe od późniejszej huty „Florian”, które w 1734 Skall sprzedał hrabiemu Henckel von Donnersmarck. Te tereny w 1782 włączono z kolei do Kochłowic. Niecałe sto lat później, bo w 1868 roku w związku z rozwojem przemysłu (głównie w Królewskiej Hucie i Lipinach) dotychczasowe kolonie robotnicze oddzielono od swych gmin oraz obszarów dworskich i włączono do Królewskiej Huty.

Nieco wcześniej, bo w 1853 roku, hrabia von Donnersmarck nabył dobra górnohajduckie i Małe Świętochłowice razem z przynależnymi parcelami wiejskimi i rozpoczął starania o utworzenie samodzielnej gminy. Następny okres to wyzbycie się terenów tzw. Kaliny i Kolonii Dworcowej (mowa o starym dworcu). Tak więc przyczyna zmian granicznych tkwiła w procesach gospodarczych. Z czasem też zabudowa przesuwała się od Małych Świętochłowic ku Świętochłowicom Wielkim (okolice obecnych ulic Wyzwolenia i Katowickiej).

Warto też zaznaczyć, iż w 1900 roku w radzie miejskiej Królewskiej Huty postulowano przyłączenie sąsiednich okolic do miasta. Chodziło tu także m.in. o Świętochłowice, Lipiny i Chropaczów. Jednak najpierw zdecydowany protest zainteresowanych, później wybuch I wojny światowej, a dalej trzy powstańcze zrywy odsunęły realizację tego pomysłu. Ale już we wrześniu 1923 roku powrócono do niego wnioskiem do władz województwa śląskiego. Także i tym razem dla gmin będących obecnie w granicach Świętochłowic sprawa zakończyła się pomyślnie (Nowe Hajduki, Chorzów i Wielkie Hajduki wcielono jednak w późniejszym czasie).

W 1929 roku (1 stycznia) do Świętochłowic włączono Zgodę (wtedy obszar gminy wynosił 7,6 km2), a później, w 1939 roku, Sejm Rzeczypospolitej zaakceptował wydzielenie Szarlocińca do Chorzowa i przyłączenie części Wielkich Hajduk do Świętochłowic. Reszta Wielkich Hajduk przypadła Chorzowowi, a nową dzielnicę nazwano Chorzów Batory. Do Świętochłowic włączono wtedy tereny znajdujące się za wiaduktem kolejowym linii Chorzów Batory – Chorzów Miasto. Wówczas też gmach obecnego Urzędu Miejskiego (dawniej Starostwa, czyli Urzędu Powiatowego) znalazł się w granicach Świętochłowic.

1 stycznia 1947 r. zarządzeniem ówczesnego wojewody katowickiego gmina Świętochłowice otrzymała prawa miejskie, a ostatnie dwie zmiany terytorialne miały miejsce już po zakończeniu II wojny światowej. 1 kwietnia 1951 roku do miasta Świętochłowice przyłączono sąsiednie dwie gminy: Chropaczów i Lipiny, które też wcześniej miały aspiracje miejskie i wielką przeszłość (świadczą o tym np. ratusze). Tu wspomnijmy, że na zasadzie odgórnych decyzji (socjalistyczny centralizm!) w roku 1958 dokonano korekty granic między Chorzowem a Świętochłowicami, które zyskały 10,044 ha. Kilka lat później (15 stycznia 1962 roku) Kopanina przynależna do Lipin (powierzchnia 0,3657 ha) przeszła w obszar Rudy Śląskiej.

Wtedy to uformował się ostateczny, zgodny z obecnym, kształt gminy Świętochłowice obejmujący obszar 13,31 km2 (daje to 65. lokatę w kraju). Aktualnie Świętochłowice to miasto na prawach powiatu, położone w południowej Polsce, na Górnym Śląsku, w województwie śląskim.

Przypomnijmy jeszcze, że dawniej Świętochłowice uchodziły za najgęściej zaludnione miasto w Polsce. Obecnie są na pozycji trzeciej (3934,8 osób/km²), a jednocześnie to najmniejsze z miast na prawach powiatu pod względem zajmowanej powierzchni.

(map)

czytaj więcej:

Jozef stompel

Świętochłowiczanin w Konkursie Chopinowskim. Tam się działo!

Herb

O herbie Świętochłowic. Czy znasz jego historię?

10

Filmowa Encyklopedia Powstań Śląskich z okazji 100. rocznicy

Towarzystwo Gimnastyczne Sokół archiwalne zdjęcia 2

Towarzystwo Gimnastyczne Sokół w historii Świętochłowic

Historyczne zdjęcia Huty ZUT Zgoda w Świętochłowicach

ZUT Zgoda. Historia zakładu, który był dumą Świętochłowic

Kalina

Wojenne znalezisko z Kaliny trafiło w nowe miejsce....

Koscioly

Kościoły Świętochłowic. Czy na pewno znasz ich historię?